Szkodniki roślin uprawnych obniżają plon, pogarszają jego jakość i zwiększają koszty produkcji. Najlepszą ochronę daje regularna lustracja, poprawna identyfikacja objawów oraz działanie zgodne z zasadami integrowanej ochrony roślin, w której metody agrotechniczne i biologiczne poprzedzają użycie insektycydów.
Jakie grupy szkodników występują w uprawach?
Podział według sposobu żerowania ułatwia ocenę uszkodzeń już podczas lustracji pola. Ten sam objaw, na przykład żółknięcie liści, może mieć różne przyczyny, dlatego trzeba sprawdzić także spodnią stronę liści, szyjkę korzeniową, pędy i system korzeniowy.
Najczęściej spotykane grupy szkodników roślin uprawnych to:
- Szkodniki ssące – mszyce, przędziorki, wciornastki i inne organizmy pobierające soki z liści, pędów lub kwiatów.
- Szkodniki gryzące – chrząszcze, pchełki i gąsienice, które wyjadają blaszki liściowe, pąki, łodygi albo nasiona.
- Szkodniki glebowe – nicienie, drutowce i larwy niektórych muchówek, uszkadzające korzenie, szyjkę korzeniową lub kiełkujące rośliny.
- Szkodniki minujące i łodygowe – larwy, które drążą korytarze w liściach, ogonkach liściowych lub pędach.
Jak rozpoznać najczęstsze szkodniki?
Rozpoznanie warto oprzeć na połączeniu trzech informacji: rodzaju uszkodzenia, miejscu żerowania oraz obecności samego szkodnika lub jego odchodów, jaj i oprzędów. Sama zmiana koloru liścia nie wystarcza do podjęcia decyzji o zabiegu.
Mszyce
Mszyce gromadzą się zwykle na młodych liściach, pędach wierzchołkowych i pąkach. Wysysają soki, przez co liście mogą się skręcać, żółknąć i przestawać rosnąć. Na roślinach pojawia się lepka rosa, a na niej może rozwijać się ciemny nalot sadzakowy. Mszyce mogą także przenosić wirusy, dlatego ich obecność jest szczególnie istotna w uprawach podatnych na infekcje.
Śmietki
Larwy śmietek żerują w pobliżu korzeni i szyjki korzeniowej. Brunatne przebarwienia, gnijące tkanki, więdnięcie oraz zahamowanie wzrostu mogą wskazywać na ich obecność. Przy silnym uszkodzeniu młode rośliny zamierają. Objawy łatwo pomylić ze skutkami złych warunków wodnych, dlatego roślinę trzeba wykopać i obejrzeć podziemne części.
Przędziorki
Przędziorki żerują przede wszystkim na spodniej stronie liści. Początkowo widoczne są drobne, żółtawe lub mozaikowate plamy. Przy większym nasileniu liście matowieją, zasychają i mogą być pokryte delikatną pajęczynką. Wysoka temperatura i suche powietrze sprzyjają szybkiemu rozwojowi tych pajęczaków.
Wciornastki
Wciornastki pozostawiają srebrnoszare, nieregularne plamy powstałe wskutek uszkodzenia tkanek. Na liściach można znaleźć drobne, czarne odchody. Szkodniki kryją się w zagłębieniach, kwiatach i młodych częściach roślin, dlatego ich wykrycie wymaga dokładnej obserwacji albo użycia niebieskich lub żółtych tablic lepowych.
Śmietki, nicienie i inne szkodniki glebowe
Nicienie atakują system korzeniowy. Rośliny rosną słabiej, więdną mimo odpowiedniej wilgotności, a korzenie mogą być zgrubiałe, zranione lub silnie rozgałęzione. Część nicieni może przenosić czynniki chorobotwórcze. W przypadku podejrzenia ich obecności potrzebne są badania gleby lub materiału roślinnego, ponieważ nie da się wiarygodnie ocenić liczebności wyłącznie na podstawie wyglądu części nadziemnych.
Chowacze w rzepaku
Chowacze są ważną grupą szkodników rzepaku. Samice składają jaja w tkankach roślin, a larwy żerują wewnątrz pędów lub łuszczyn. Początkowo uszkodzenia mogą być niewidoczne. Później rośliny żółkną, pędy stają się łamliwe, a łuszczyny mogą być uszkadzane przez chowacza podobnika. W rzepaku szczególne znaczenie ma monitoring nalotu chrząszczy i ocena liczebności przed podjęciem zabiegu.
Pchełki
Pchełki wygryzają małe otwory w liścieniach i liściach właściwych. Przy dużym nasileniu blaszka liściowa wygląda jak sitko. Wschody są najbardziej narażone, ponieważ uszkodzenie stożka wzrostu może zahamować rozwój młodej rośliny. W rzepaku larwy pchełki rzepakowej mogą drążyć główne nerwy liści.
Poniższa tabela pomaga szybko połączyć wygląd uszkodzeń z prawdopodobną przyczyną i kierunkiem działania:
| Szkodnik | Objawy żerowania | Metoda zwalczania |
|---|---|---|
| Mszyce | Skręcone i żółknące liście, lepka rosa, kolonie na młodych pędach | Lustracja, ochrona naturalnych wrogów, zabieg dopiero po przekroczeniu progu |
| Śmietki | Brunatne i gnijące tkanki szyjki korzeniowej, więdnięcie | Płodozmian, niszczenie resztek, ograniczanie presji larw i zabiegi zgodne z etykietą |
| Przędziorki | Mozaikowate żółte plamy, delikatna pajęczyna na spodzie liści | Monitoring, ograniczenie stresu roślin, metody biologiczne i środki zarejestrowane dla danej uprawy |
| Chowacze | Łamliwe pędy rzepaku, żółknięcie, późniejsze uszkodzenia łuszczyn | Żółte naczynia lub inne narzędzia monitoringu, ocena progu, celowany zabieg |
| Pchełki | Drobne otwory, sitowato podziurawione liście i uszkodzone liścienie | Szybka lustracja wschodów, prawidłowa agrotechnika i interwencja po ocenie zagrożenia |
Jak zwalczać szkodniki zgodnie z zasadami IOR?
Integrowana Ochrona Roślin łączy monitoring, profilaktykę i interwencję. Celem nie jest całkowite wyeliminowanie każdego owada, lecz utrzymanie liczebności szkodnika na poziomie, przy którym straty nie uzasadniają kosztu zabiegu. Dlatego decyzję podejmuje się po ocenie progu szkodliwości, a nie na podstawie samej obecności pojedynczych osobników.
Metody agrotechniczne i mechaniczne
Profilaktyka ogranicza liczbę miejsc, w których szkodniki mogą się rozmnażać lub przetrwać między sezonami. Znaczenie mają dobór stanowiska, prawidłowy termin siewu, płodozmian, niszczenie resztek pożniwnych i regularne zwalczanie zachwaszczenia. W zależności od uprawy można stosować także siatki ochronne, tablice lepowe, pułapki oraz inne bariery fizyczne.
Najważniejsze działania profilaktyczne obejmują:
- stosowanie zdrowego, kwalifikowanego materiału siewnego i sadzeniaków,
- zachowanie płodozmianu ograniczającego nagromadzenie szkodników glebowych,
- usuwanie porażonych resztek oraz samosiewów, które mogą podtrzymywać populację,
- utrzymywanie roślin w dobrej kondycji przez właściwe nawożenie, termin siewu i regulację zachwaszczenia.
Metody biologiczne
Metody biologiczne wykorzystują naturalnych wrogów szkodników, między innymi pasożytnicze błonkówki, drapieżne roztocza i owady. Ich działanie jest zwykle wolniejsze niż działanie insektycydu, ale mogą ograniczać populację bez gwałtownego zaburzania życia organizmów pożytecznych. Najlepsze rezultaty osiąga się wtedy, gdy monitoring pozwala zastosować je odpowiednio wcześnie i nie niszczy się ich równocześnie nieselektywnym środkiem.
Metody chemiczne
Insektycydy należy traktować jako interwencję, gdy liczebność szkodnika przekroczy ustalony próg szkodliwości, a inne działania nie wystarczają. Próg zależy od gatunku szkodnika, uprawy, fazy rozwojowej rośliny, spodziewanych strat i warunków pogodowych. Nie można przenosić jednej wartości zboża, rzepaku czy warzyw na inną uprawę.
Przed wyborem środka trzeba sprawdzić aktualną etykietę, zakres rejestracji, dawkę, liczbę zabiegów, okres karencji i wymagania dotyczące ochrony użytkownika. Substancje czynne powinny być dobierane także z uwzględnieniem ryzyka odporności. Powtarzanie preparatów o tym samym mechanizmie działania może przyspieszać uodpornienie populacji.
| Profilaktyka | Interwencja |
|---|---|
| Płodozmian i prawidłowy termin siewu | Lustracja konkretnej kwatery i określenie liczebności |
| Zdrowy materiał siewny oraz higiena pola | Identyfikacja gatunku i ocena fazy rozwojowej roślin |
| Ochrona naturalnych wrogów | Wybór metody po porównaniu kosztu zabiegu i możliwej straty |
| Pułapki, bariery i ograniczanie chwastów | Celowany zabieg zgodny z aktualną etykietą, jeśli próg został przekroczony |
Ochrona pszczół i innych zapylaczy
Insektycydów nie wolno stosować podczas oblotu pszczół. Przed zabiegiem trzeba rozpoznać kwitnące rośliny w uprawie i jej sąsiedztwie, sprawdzić aktualne wymagania etykiety oraz wybrać termin ograniczający ryzyko kontaktu z zapylaczami. Należy także zapobiegać znoszeniu cieczy roboczej poza chronioną kwaterę. Preparat „bezpieczny dla pszczół” nie oznacza, że można użyć go w dowolnych warunkach.
Co zrobić po wykryciu szkodnika?
Po znalezieniu uszkodzeń nie wykonuj oprysku automatycznie. Postępuj według uporządkowanej ścieżki:
- Przeprowadź lustrację – obejdź reprezentatywne miejsca pola, sprawdź rośliny na obrzeżach i w środku plantacji oraz zanotuj fazę rozwojową uprawy.
- Zidentyfikuj przyczynę – obejrzyj liście z obu stron, pędy, szyjkę korzeniową i korzenie. Poszukaj osobników, larw, jaj, odchodów albo oprzędów.
- Oceń próg szkodliwości – uwzględnij liczebność szkodnika, tempo jego przybywania, fazę rośliny, spodziewaną stratę i obecność organizmów pożytecznych.
- Wybierz metodę – zacznij od działań agrotechnicznych, mechanicznych lub biologicznych, a środek chemiczny zastosuj tylko wtedy, gdy jest uzasadniony i zarejestrowany dla konkretnej uprawy.
Częstotliwość lustracji zależy od uprawy, fazy rozwojowej i warunków sprzyjających danemu szkodnikowi. W okresie wschodów, kwitnienia oraz intensywnego wzrostu odstępy między obserwacjami powinny być krótsze. Przy trudnej identyfikacji albo nagłym, masowym pojawie warto skorzystać z pomocy doradcy lub laboratorium diagnostycznego.
Co sprawdzić przed opryskiem?
Przed wyjazdem w pole sprawdź wszystkie warunki, które decydują o bezpieczeństwie zabiegu:
- czy aktualna etykieta dopuszcza środek do danej uprawy i przeciwko rozpoznanemu szkodnikowi,
- czy wiatr, temperatura i wilgotność pozwalają ograniczyć znoszenie cieczy oraz zapewnić prawidłowe działanie,
- czy upłynął wymagany czas od zabiegu do zbioru, czyli okres karencji,
- czy w czasie zabiegu nie będzie oblotu pszczół ani innych zapylaczy,
- czy opryskiwacz jest sprawny, skalibrowany i nie ma nieszczelności.
Gdy warunki pogodowe uniemożliwiają bezpieczne wykonanie zabiegu, lepiej przełożyć interwencję i ponownie ocenić sytuację niż opryskiwać przypadkowo. Największe oszczędności przynosi nie najtańszy preparat, lecz właściwa diagnoza, wczesna lustracja i rezygnacja z zabiegu, którego nie uzasadnia próg szkodliwości.
Materiał opracowano na podstawie podręczników ochrony roślin, publikacji dotyczących monitoringu agrofagów oraz atlasów szkodników roślin rolniczych, między innymi: P. Bereś i in., „Atlas szkodników roślin rolniczych”, Hortpress, 2017, oraz F. Walczak, „Monitoring agrofagów dla potrzeb integrowanej ochrony roślin uprawnych”, Fragmenta Agronomica, 2010. Aktualne zasady i wykaz dopuszczonych środków należy każdorazowo sprawdzać w obowiązujących rejestrach i etykietach.
