W Polsce zimuje wiele gatunków ptaków. Wśród nich są zarówno ptaki osiadłe, obecne tutaj przez cały rok, jak i osobniki przylatujące z północy Europy. O tym, czy ptak pozostaje na zimę, decyduje przede wszystkim dostępność pokarmu, a nie sama temperatura.
Ptaki, które zostają, zmieniają dietę, korzystają z nasion, owoców i zapasów ukrytych jesienią. Chronią się też przed chłodem, zatrzymując ciepłe powietrze między nastroszonymi piórami. Człowiek może im pomóc, ale tylko wtedy, gdy podaje właściwy pokarm i utrzymuje karmnik w czystości.
Ptaki osiadłe i zimowi goście z północy
Ptaki osiadłe przebywają w Polsce przez cały rok. Należą do nich między innymi wróble, sikory, kowaliki, dzięcioły, sójki, kawki i część kosów. Nie oznacza to, że każdy osobnik danego gatunku pozostaje w tym samym miejscu. U wielu gatunków część populacji podejmuje krótsze lub dalsze wędrówki.
Drugą grupę stanowią ptaki, które przylatują do Polski na zimę z chłodniejszych obszarów, przede wszystkim ze Skandynawii i Syberii. Nasz klimat oraz dostęp do owoców, nasion i niezamarzniętych zbiorników wodnych mogą być dla nich korzystniejsze niż warunki panujące na północy.
Ptaki w ogrodach i miastach
W karmnikach, parkach i przydomowych ogrodach najłatwiej spotkać niewielkie gatunki żywiące się nasionami, owocami lub owadami znajdowanymi pod korą drzew:
- Sikorka bogatka – największa i jedna z najczęściej spotykanych europejskich sikor. Chętnie korzysta z nasion słonecznika i kul tłuszczowych.
- Sikora modra, nazywana też modraszką – rozpoznasz ją po niebieskiej czapeczce, skrzydłach i żółtym spodzie ciała.
- Wróbel zwyczajny – ptak silnie związany z ludzkimi osiedlami, który zimą żeruje głównie na nasionach.
- Mazurek – podobny do wróbla, ale ma białe policzki z ciemną plamą.
- Kos – część kosów odlatuje, lecz wiele osobników pozostaje w Polsce, zwłaszcza w miastach i ogrodach, gdzie znajduje owoce oraz bezkręgowce.
- Gołąb grzywacz, sierpówka i gołąb miejski – korzystają z nasion i roślinnego pokarmu dostępnego w miastach oraz na terenach wiejskich.
Ptaki leśne i te, które żerują na nasionach
W lesie zimą można obserwować gatunki wykorzystujące nasiona drzew, owady ukryte w korze oraz zapasy zgromadzone jesienią. Do najczęstszych należą:
- Dzięcioł duży – wydobywa larwy spod kory, a przy niedoborze owadów korzysta także z nasion.
- Kowalik – potrafi poruszać się po pniu głową w dół. Wyszukuje owady i nasiona w szczelinach kory.
- Sójka zwyczajna – jesienią ukrywa żołędzie i inne nasiona, z których korzysta w chłodniejszych miesiącach.
- Zięba, dzwoniec i szczygieł – żerują na nasionach traw, chwastów, drzew i roślin ogrodowych.
- Gil zwyczajny – część gili pozostaje w Polsce, szczególnie w zadrzewieniach, parkach i ogrodach.
Szczygły często wyszukują nasiona ostów i łopianów. Z tego powodu pozostawienie jesienią części przekwitniętych bylin może być dla nich bardziej naturalnym wsparciem niż wysypywanie dużej ilości karmy.
Ptaki wodne i drapieżne
Zimą nie znikają także wszystkie ptaki związane z wodą. Na niezamarzniętych rzekach, jeziorach i stawach można spotkać:
- kaczkę krzyżówkę,
- łabędzia niemego,
- czaplę siwą,
- łyskę, czernicę i gągoła,
- kormorana oraz nurogęś.
Wiele z tych ptaków przemieszcza się dopiero wtedy, gdy zbiorniki wodne zamarzają i nie mogą już zdobywać pokarmu. W krajobrazie rolniczym, na obrzeżach lasów i w miastach można również zobaczyć ptaki drapieżne, między innymi pustułkę zwyczajną i myszołowa zwyczajnego. Pustułka potrafi polować nad łąkami, a także wykorzystywać wysokie budynki jako punkty obserwacyjne.
Zimowi goście z północy
Nie wszystkie ptaki widywane zimą w Polsce są naszymi całorocznymi mieszkańcami. Z północy mogą przylatywać między innymi:
- Jemiołuszka – poszukuje jarzębiny, jemioły i innych miękkich owoców, często w większych stadach.
- Jer – zimą może pojawiać się na polach i w lasach, gdzie szuka nasion.
- Czeczotka – niewielki łuszczak, którego liczebność w Polsce zmienia się zależnie od warunków na północy.
- Bielaczek, nurogęś i lodówka – zimują przede wszystkim na wodach, gdy dostępne są odpowiednie żerowiska.
Jak mądrze dokarmiać ptaki zimą?
Dokarmianie ma największe znaczenie podczas długotrwałej pokrywy śnieżnej, silnego mrozu i oblodzenia, gdy ptaki mają trudności ze znalezieniem naturalnego pokarmu. Nie powinno zastępować środowiska, w którym mogą samodzielnie żerować. Bezpieczniejsze od stałego dosypywania karmy jest zapewnienie niewielkiej ilości świeżego pokarmu oraz pozostawienie w ogrodzie owocujących krzewów i suchych kwiatostanów.
Najczęściej wybierane produkty można zestawić z tymi, których nie należy podawać:
| Dozwolone | Zakazane |
|---|---|
| Czarny słonecznik i proso | Chleb, bułki i inne pieczywo |
| Niesolone orzechy i pestki dyni | Sól, solone orzeszki i słona słonina |
| Niesolony łój i dobrej jakości kule tłuszczowe | Resztki obiadu, wędliny i potrawy przyprawione |
| Jabłka, jarzębina i inne naturalne owoce | Pokarm spleśniały, zepsuty lub zawilgocony |
Chleb nie jest właściwym pokarmem dla ptaków. Dostarcza niewiele potrzebnych składników, a jego nadmiar może prowadzić do zaburzeń żywieniowych. U ptaków wodnych niewłaściwa dieta, w tym regularne podawanie pieczywa, może sprzyjać deformacji skrzydeł znanej jako anielskie skrzydło. Sól, przyprawione resztki i spleśniała żywność również mogą powodować poważne problemy zdrowotne.
Rozpoczęcie dokarmiania najlepiej zaplanować w kilku krokach:
- Wybierz spokojne miejsce z dala od ruchliwej drogi, dużych przeszkleń i kryjówek kotów.
- Podaj niewielką ilość świeżej, suchej karmy dopasowanej do gatunków odwiedzających okolicę.
- Uzupełniaj pokarm regularnie, ale nie wysypuj dużych zapasów, które mogą zamoknąć.
- Po każdym okresie wilgoci usuń resztki i wyczyść karmnik.
Karmnik powinien być osłonięty przed deszczem i śniegiem. Jego lokalizacja musi dawać ptakom możliwość szybkiego odlotu, a jednocześnie zapewniać dostęp do pobliskich krzewów lub drzew. Takie miejsce ułatwia obserwację otoczenia i ogranicza ryzyko ataku drapieżnika.
Higiena karmnika i dostęp do wody
Resztki pokarmu, wilgoć i odchody sprzyjają rozwojowi pleśni oraz przenoszeniu chorób. Karmnik należy regularnie opróżniać i czyścić, a mokre lub nadpsute nasiona natychmiast wyrzucać. Przy dużej liczbie odwiedzających ptaków rozsądne może być rozmieszczenie pokarmu w kilku punktach, aby ograniczyć tłok.
Ptaki potrzebują także wody. Płytkie poidełko ustawione w osłoniętym miejscu powinno być regularnie uzupełniane i czyszczone. Podczas mrozu woda szybko zamarza, dlatego trzeba ją wymieniać częściej. Nie należy dodawać soli ani innych substancji przyspieszających roztapianie.
Najczęstsze pytania o zimowanie ptaków
- Kiedy zacząć dokarmianie? Najlepiej wtedy, gdy pojawia się trwała pokrywa śnieżna, lód lub długotrwały mróz. Przy łagodnej pogodzie ptaki zwykle mogą korzystać z naturalnych źródeł pokarmu.
- Czy dokarmiać kaczki i łabędzie? Nie podawaj im chleba. Wodnym ptakom można pomagać tylko w wyjątkowo trudnych warunkach, podając właściwy pokarm i nie zatrzymując ich przy karmniku na stałe.
- Co zrobić, gdy ptak uderzy w szybę? Jeśli jest oszołomiony, przenieś go w ciemne, przewiewne i spokojne miejsce w kartonowym pudełku. Gdy nie odzyska sprawności lub ma widoczne obrażenia, skontaktuj się z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt.
- Czy dokarmianie uzależnia ptaki od człowieka? Niewielkie, sezonowe wsparcie nie zastępuje naturalnego żerowania. Problemem jest nieregularność, zła karma i tworzenie dużych skupisk w jednym miejscu.
Obserwowanie ptaków zimą może być prostą lekcją uważności, ale pomoc powinna pozostawać rozsądna i regularna. Dobre nasiona, czysty karmnik, świeża woda oraz bezpieczne otoczenie wystarczą, by wesprzeć ptaki bez odbierania im naturalnej samodzielności.
